نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• هایده عچرش ¹
• قادر پریز ²
• بیژن کرمی میر عزیزی ²

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشکاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشکاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده

تختص نظریة التواصل بالدراسة العلمیة لعملیة نقل المعلومات وتحلیل تبادل الرسائل. ومن أبرز نماذجها النموذج الستة لعناصر التواصل عند رومان یاکوبسون. یهدف هذا البحث إلى إجراء مقارنة بین رؤیة سیبویه فی النحو العربی ورؤیة یاکوبسون فی نظریة التواصل، مع تجاوز مسألة التأثیر التاریخی المباشر. تکشف الدراسة أن استمراریة التواصل مشروطة بوجود رمز لغوی مشترک (قواعد ومعاییر) یضمن فهم الرسالة فهماً صحیحاً فی سیاق محدد. ویؤدی النحو العربی عند سیبویه دوراً محوریاً فی تشکیل هذا الرمز الذهنی من خلال وضعه قواعد صارمة لترکیب الجمل والعلاقات الدلالیة. توصل البحث إلى أن سیبویه قدم رؤیة تطبیقیة لمفاهیم التواصل فی إطار قواعد اللغة العربیة، بینما قدم یاکوبسون نموذجاً نظریاً شاملاً قابلاً للتطبیق على مختلف اللغات. وبذلک یمکن اعتبار فکر سیبویه تحلیلاً عمیقاً لکیفیة عمل "الشیفرة" فی اللغة العربیة، مما یعزز ویفصل أحد العناصر الأساسیة فی نظریة یاکوبسون. یقدم سیبویه رؤیته التطبیقیة عبر أمثلة نحویة تُظهر اهتمامه بالتفاعل الاجتماعی وأثره فی القواعد، حیث یدمج العوامل غیر اللغویة (کالسیاق الثقافی والنفسی) بعمق. فی حین یرکز یاکوبسون فی نموذجه النظری على البنیة الوظیفیة للرسالة، ویذکر العوامل غیر اللغویة ضمن "السیاق المرجعی" فحسب. بشکل عام، تنظر الدراسة إلى سیبویه على أنه یعامل اللغة ککائن حی یتأثر ببیئته الاجتماعیة (رؤیة أفقیة)، بینما یعاملها یاکوبسون کعنصر ضمن نموذج تحلیلی یفسر آلیة نقل الرسالة (رؤیة رأسیة).

کلیدواژه‌ها

• مقارنة
• النظریة التواصلیة
• اللغة
• النحو العربی
• سیبویه
• جاکوبسن